Niezwykle ważne jest, aby dzieci i młodzież, których przemoc szkolna dotyczy, nie pozostały z tym problemem same sobie. Jednak, aby móc im pomóc, trzeba wiedzieć nie tylko jak, ale najpierw zidentyfikować tych, którzy tej pomocy potrzebują.

 

Dzieci będące ofiarami zwykle:

  • przerwy często spędzają same lub w pobliżu dorosłego
  • często są wybierani jako ostatni do pracy w grupach lub do drużyn na lekcjach W-F
  • wyglądają na nieszczęśliwe, są smutne i przygnębione
  • mają trudności w mówieniu na forum całej klasy
  • pogarszają się w nauce
  • myślą o sobie, że są „gorsze”, wycofują się z kontaktów z innymi
  • czują wstyd, że nie potrafią się bronić, załamują się
  • są przezywane, wyśmiewane, zmuszane do posłuszeństwa
  • podczas kłótni, zaczepek czy bójek reagują często płaczem lub uciekają
  • często szukają swoich rzeczy, które są chowane lub niszczone
  • mają sińce, zniszczone lub brudne ubranie
  • są izolowane, tracą zaufanie do otoczenia
  • mogą nie mieć żadnego bliskiego przyjaciela
  • unikają szkoły, rano skarżą się na bóle głowy, brzucha, tracą apetyt
  • spóźniają się do szkoły lub wagarują,
  • wracają ze szkoły powoli, często dłuższą drogą.

(MENiS 2005; www.przemocwszkole.org.pl).

Doświadczenie bycia ofiarą może mieć istotny wpływ na przyszłe życie dzieci. Dlatego tak ważne jest, aby dorośli – rodzice, nauczyciele, czasem specjaliści (psycholodzy, pedagodzy) – pomagali im pozbyć się tej obciążającej roli (Węgrzynowska, Milczarek).

Pomoc dziecku-ofierze polega przede wszystkim na zapewnieniu mu poczucia bezpieczeństwa w szkole, czyli przerwaniu wszelkich aktów przemocy, jakie wobec niego stosowano. Dziecko może współpracować z nauczycielem, opowiedzieć o konkretnych wydarzeniach, wskazać sprawców, ale ma także prawo do milczenia, pozostania z boku, nie angażowania się. To na dorosłych spoczywa obowiązek rozwiązania tego problemu. W wielu przypadkach na rozmowy należy zapraszać rodziców i wspólnymi siłami rozwiązywać problem.

Poza podjęciem konkretnych działań, nauczyciel powinien wspierać dziecko m.in. poprzez:

  • okazywanie mu zainteresowania. Nauczyciel może rozmawiać z dzieckiem na temat jego sytuacji w klasie. Uczniowie, którzy są dręczeni przez innych często nie mają z kim podzielić się swoim smutkiem, strachem, rozżaleniem. Samo wysłuchanie ich historii pomaga im częściowo pozbyć się napięcia. Należy przy tym okazywać dziecku ciepło i akceptację;
  • pozytywne wzmacnianie ucznia i dodawanie mu odwagi. Nauczyciel może pokazać dziecku jego mocne strony i podać przykłady różnych sukcesów. Uczniowie-ofiary przemocy mają zwykle zaniżone poczucie własnej wartości i nie doceniają siebie. Umiejętne i systematyczne dowartościowywanie może wspomóc budowanie wiary w siebie i dostarczać nowej energii do stawiania czoła problemom.
  • uczenie umiejętności reagowania w sytuacjach znęcania się, które przytrafiają się uczniowi. Nauczyciel może dawać uczniowi wskazówki dotyczące reagowania na zaczepki innych uczniów. Czasami ofiara nie uświadamia sobie, że mówi cichym głosem. Nie wie, co może odpowiedzieć na żarty skierowane pod jej adresem. Nauczyciel pokazuje różne możliwości zachowania w takiej sytuacji, wykorzystując scenki, może je również przećwiczyć z dzieckiem.
  • pokazywanie zachowań prowokujących. W przypadku ofiary prowokującej, pomoc wychowawcy polega dodatkowo na uświadomieniu jej własnej roli w wyzwalaniu agresji innych uczniów. Nauczyciel może wskazać dziecku konkretne zachowania prowokujące innych do używania przemocy. I wspólnie z nim pomyśleć, w jaki sposób można je powstrzymywać (Węgrzynowska, Milczarek).

Podczas rozmów z dzieckiem-ofiarą warto unikać:

  • przypisywania dziecku winy za zaistniałą sytuację – nauczyciel widząc słabość ucznia, może mieć tendencję do przypisywania mu winy. Wypowiedzi typu: „Dlaczego nie masz koleżanek?”, „Nie mogłaś powiedzieć im, żeby cię zostawili w spokoju”, „Może to twój problem i powinnaś iść do psychologa” przyczyniają się dodatkowo do pogłębienia smutku i obniżenia poczucia własnej wartości ucznia. Wszystkie te dzieci chciałyby umieć nawiązywać przyjaźnie i bronić się, ale będąc w roli ofiary nie potrafią tego,
  • bagatelizowania problemu dziecka – z punktu widzenia dorosłych, wiele nieprzyjemnych sytuacji, które przydarzają się ofierze wydaje się prostych do rozwiązania. Trudno zrozumieć, że dziecko ma z czymś takim problem i stąd pojawiające się wypowiedzi dorosłych: „Nie przesadzaj”, „Robisz z tego tragedię”, „No, nie przejmuj się tym tak, nos do góry, będzie lepiej”. Takie zdania powodują, że dziecko prawdopodobnie więcej nie przyjdzie porozmawiać ze swoim wychowawcą, ani nie opowie mu o nowych faktach.
  • dawania „dobrych” rad – jeśli dorosły nie jest w stanie pomóc uczniowi, nie poznał wystarczająco dobrze całej sytuacji, nie powinien udzielać dziecku szybkich, powierzchownych rad typu: „Jak będą chcieli od ciebie pieniądze, to powiedz im, że im nie dasz”, „Musisz się zaprzyjaźnić z jakąś koleżanką z klasy i z nią wracać do domu”, „Po prostu nie zwracaj uwagi na ich zaczepki”. Takie wypowiedzi dają do zrozumienia dziecku, że zdane jest na własne siły i nie ma co liczyć na pomoc.

W wielu przypadkach dzieci-ofiary są niechętne do jakichkolwiek rozmów o swojej sytuacji. Powody takiego zachowania są różne: lęk przed zemstą sprawców, nieśmiałość, zbyt trudny temat, małe zaufanie do dorosłych, złe doświadczenia itp. W żadnym wypadku nie należy zmuszać dziecka do mówienia, trzeba uzbroić się w cierpliwość i delikatnie próbować różnych sposobów porozumienia się z uczniem.

Rozmawiając z dzieckiem należy również unikać zbyt wielu dociekliwych pytań, a w zamian za to być cierpliwym, nie oceniać dziecka, ani zdarzeń, które przedstawia, ale docenić jego odwagę, kiedy mówi o bolesnych wydarzeniach (MENiS 2005; www.przemocwszkole.org.pl).

Nie zawsze środki zaradcze w postaci wsparcia ze strony nauczyciela wystarczą. Niekiedy dziecko wymagać będzie specjalistycznej pomocy psychologicznej. Zadaniem oddziaływań psychoterapeutycznych – zarówno w formie indywidualnej, ale najlepiej w przypadku dzieci grupowej – jest przede wszystkim ocena przez dziecko sytuacji przemocy, nazwanie przeżyć i odreagowanie, kształtowanie umiejętności społecznych (Pospiszyl 1999).

Uczniowie-sprawcy muszą zrozumieć podstawową zasadę: w szkole nie ma miejsca na przemoc i nie będzie ona tolerowana pod żadną postacią przez dorosłych. Wszyscy nauczyciele powinni natychmiast i w podobny sposób reagować na wszelkie obserwowane przejawy przemocy: zwracać uczniom uwagę, wyrażać swój sprzeciw, powoływać się na obowiązujące w szkole normy, stosować konsekwencje lub kary, jeśli jest to konieczne. Jeśli pojedyncze uwagi nauczycieli nie odnoszą skutku, a uczeń dalej zachowuje się agresywnie, używa przemocy, należy wobec niego uruchomić pewne procedury. Zasady postępowania wobec sprawców:

  • cykl rozmów. Należy podjąć cykliczne rozmowy ze sprawcą, których celem jest doprowadzenie do przerwania stosowania przez ucznia przemocy (respektowania obowiązujących w szkole norm) i wypracowanie konstruktywnego rozwiązania problemu. Rozmowy powinny kończyć się spisaniem z uczniem umowy zawierającej zobowiązanie ucznia do nie stosowania konkretnych agresywnych zachowań wobec poszkodowanego kolegi. Aby umowa przyniosła efekt, powinna być sformułowana bardzo precyzyjnie i zawierać informację o konsekwencjach jej nie dotrzymania. Rozmowy powinny trwać aż do momentu całkowitego wygaśnięcia negatywnego zachowania ucznia;
  • indywidualna odpowiedzialność. Sprawca przemocy powinien samodzielnie odpowiadać za swoje czyny i ponosić negatywne konsekwencje swojego zachowania, dlatego z każdym sprawcą należy prowadzić oddzielne rozmowy;
  • hierarchia rozmów. Należy stworzyć hierarchię rozmów. Najpierw wychowawca rozmawia z uczniem, gdy to nie skutkuje, zaprasza innego nauczyciela. Na kolejnym etapie włączony jest do rozmów pedagog, później rodzice, dyrekcja, ewentualnie policja itd. W ten sposób stopniuje się napięcie i daje uczniowi szansę oraz czas na poprawę;
  • monitorowanie zachowania ucznia. W trakcie trwania całej interwencji należy uważnie obserwować zachowanie ucznia. Najlepiej, aby inni nauczyciele uczący w danej klasie byli włączeni do działań, zwracali uwagę na zachowania ucznia. Pozwoli to uniknąć, a przynajmniej ograniczy, próby manipulacji ze strony sprawcy. Jeśli stosujemy tę zasadę, musimy powiadomić o tym samego ucznia;
  • nagradzanie i karanie. Przez cały czas nauczyciele powinni nagradzać pozytywne zachowania sprawcy (zauważać, doceniać, chwalić), a negatywne karać.
  • hierarchia konsekwencji. Konsekwencje/kary za nieprzestrzeganie norm powinny mieć także swoją hierarchię (od mniej do bardziej dotkliwych), a także być dostosowane do konkretnego ucznia. Uczeń powinien być zawsze poinformowany co go czeka, jeśli znów użyje przemocy (Węgrzynowska, Milczarek).

W pracy ze sprawcą najważniejsze jest, aby nauczyciel pomógł dziecku zastąpić dotychczasowe zachowania przemocowe zachowaniami pozytywnymi. Bez tego przemoc ze szkoły nie zniknie. Taka praca wymaga czasu, zaangażowania, często pracy zespołu nauczycieli oraz pewnej wiedzy psychologicznej i pomysłowości.

Należy rozpocząć ją od dokładnego zdiagnozowania przyczyn stosowania przemocy przez danego ucznia i dostosować do niej różne działania wychowawcze np. dowartościowywać słownie pozytywne zachowania ucznia, tworzyć specjalne sytuacje i organizować zajęcia edukacyjne, które pomogą mu nauczyć się zaspokajania swoich własnych potrzeb w pozytywny sposób (np. potrzeby dominacji), pomagać w rozwijaniu talentów i wykorzystywaniu mocnych stron dla dobra innych.

Często niezbędna będzie pomoc uczniowi w rozwiązaniu jego osobistych problemów, poprzez ułatwienie mu kontaktu z psychologiem, terapeutą, znalezienie grupy socjoterapeutycznej, edukacyjnej, terapeutycznej (www.przemocwszkole.org.pl; MENiS 2005).

Literatura:

  1. Brazelton T. B. (2012). Dzieci pełne złości. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  2. Dambach K. E. (2003). Mobbing w szkole. Gdańsk: GWP.
  3. Gąsior K. (red.) (2006). Veto wobec przemocy, alkoholu i narkotyków. Materiały pomocnicze do zajęć. Kielce: ŚCPiE.
  4. MENiS (2005). Agresja i przemoc w szkolnych działaniach profilaktycznych. Poradnik metodyczny dla nauczycieli. Warszawa.
  5. Pacer B. (2004). Przemoc w szkole. www.eduforum.pl
  6. Pospiszyl I. (1999). Razem przeciw przemocy. Warszawa: Wyd. Akad. „Żak”.
  7. Prościak B. (2013). Szkoła bez agresji: od mediacyjnego kształcenia do bezkonfliktowego wychowania. Warszawa: „Difin”.
  8. Rumpf J. (2003). Krzyczeć, bić, niszczyć. Gdańsk: GWP.
  9. Węgrzynowska J., Milczarek A. Poradnik dla nauczyciela – jak pomóc dziecku – ofierze przemocy. www.przemocwszkole.org.pl
  10. www.dzieckokrzywdzone.pl
  11. www.szkolabezprzemocy.pl