Prześladowanie i dokuczanie ze strony kolegów może dotyczyć każdego ucznia, niezależnie od jego wyglądu, umiejętności, zdolności czy sprawności fizycznej. Niektóre osoby mogą wyglądać lub zachowywać się tak, że inni częściej im dokuczają, jednak to nie one są za to odpowiedzialne. Konsekwencje przemocy ponoszą jednak wszyscy uczestnicy takich sytuacji. 

  1. Skutki dla ofiary.

    Osoby doświadczające przemocy ze strony rówieśników przeżywają trudne emocje – poczucie poniżenia i upokorzenia, wstyd, lęk, rozpacz i smutek. Długofalowe skutki dla ofiar to obniżona samoocena i problemy społeczne – trudności w nawiązywaniu kontaktów, skłonność do izolacji.

    Długotrwałe podleganie presji agresorów może również prowadzić do zaburzeń somatycznych, często bardzo poważnych. Kiedy człowiek, bez względu na wiek, znajduje się w sytuacji dużego stresu, a przemoc niewątpliwie taki stres rodzi, wówczas jego organizm stara się sprostać tej sytuacji. Zachodzą wówczas w ciele reakcje biochemiczne, które mają za zadanie mobilizację somatyczną – możemy to obserwować w postaci np. przyspieszonego bicia serca, napięcia mięśni, blednięcia skóry, zahamowania procesu trawienia.

    Jeżeli jednak wysoki poziom stresu utrzymuje się przez dłuższy czas, wówczas dochodzi do wyczerpania, organizm jest przeciążony i wówczas zachodzące w ciele procesy przestają pełnić funkcję adaptacyjną, obronną, a zaczynają być niszczące. Częste są konsekwencje w postaci chorób psychosomatycznych – schorzeń żołądka i układu pokarmowego, migreny, osłabionej odporności na infekcje. W niektórych przypadkach przewlekły stres w wyniku doświadczanej przemocy prowadzić może do zaburzeń i chorób psychicznych, w tym depresji i prób samobójczych (Krukow, Lipczyński; Pospiszyl 1999).

    Psychologiczne mechanizmy, które są reakcją na doświadczanie przemocy, zwłaszcza długotrwałej, to:

    • mechanizm błędnego koła – dziecko doświadczające przemocy, kiedy dorośnie może nadal nie potrafić bronić siebie, swoich praw i praw bliskich jej osób, np. swoich dzieci. Przemocowe doświadczenia z dzieciństwa zwiększają również prawdopodobieństwo wchodzenia w życiu dorosłym w relacje, w których nadal jest się ofiarą albo wręcz przeciwnie – agresorem (Pospiszyl 1999);
    • psychologiczna reakcja na uraz psychiczny – jeżeli dane zdarzenie przekracza zwykłe ludzkie zdolności przystosowawcze, wówczas może dojść do pojawienia się tzw. urazu psychicznego, a w konsekwencji do zaburzeń pourazowych, adaptacyjnych lub dysocjacyjnych (konwersyjnych), które są ostrą reakcją na stres. Ich pojawienie się lub nie zależy w dużej mierze od indywidualnej odporności i sposobów radzenia sobie, które jednak mogą okazać się nieskuteczne.
      Każde z tych zaburzeń stanowi temat na odrębną publikację, a w tym miejscu zostaną jedynie zasygnalizowane. Są to bowiem złożone problemy natury psychologiczno-medycznej, dlatego też najczęściej wymagają interwencji nie tylko psychoterapeutycznej, ale również psychiatrycznej. Każde z nich ma swoją „listę objawów” koniecznych do stwierdzenia danego zaburzenia. Warto jednak wiedzieć, że w każdym z nich pojawiają się zachowania nietypowe dla dotychczasowego zachowania i reagowania danej osoby. Pojawiają się również m. in. zaburzenia w relacjach interpersonalnych, zaburzenia snu i łaknienia, skłonność do zachowań agresywnych, gwałtownych, nadmierne pobudzenie lub zahamowanie emocjonalne. Bardzo często towarzyszy im lęk i depresja, nierzadko myśli samobójcze (Pospiszyl 1999);
    • wyuczona bezradność – doświadczanie przemocy w dzieciństwie jest jednym z ważniejszych czynników ryzyka rozwoju wyuczonej bezradności i jej trudnych do odwrócenia skutków w wieku dorosłym. Zespół ten polega na biernym znoszeniu przez ofiarę zachowań krzywdzących, pomimo pełnej świadomości, że zachowania te są bezprawne, że naruszają prawa osobiste i normy społeczne. Poczucie wyuczonej bezradności jest procesem dynamicznym, obejmującym na początku tylko sytuacje traumatyczne, natomiast w miarę upływu czasu rozprzestrzeniającym się na wszystkie sfery funkcjonowania, w tym również na sferę aktywności zawodowej (Pospiszyl 1999);
    • utrata poczucia bezpieczeństwa osobistego i związanego ze szkołą – wywołana jest wzrostem napięcia i lęku, związanego z przekonaniem, że człowiek może kierować swoim życiem jedynie w minimalnym stopniu i, że w każdej chwili może ono zostać zburzone (Błaszczak 1997);
    • narastanie problemów w kontaktach interpersonalnych, izolacja – osoba doznająca przemocy traci zaufanie najpierw do osoby, czy osób, które ją krzywdzą, następnie do osób tej samej płci lub pełniących tę samą rolę, a następnie traci zaufanie do wszystkich ludzi (Błaszczak 1997);
    • nieprzebaczona krzywda, sama w sobie niesie wiele negatywnych konsekwencji w postaci poczucia lęku, depresji, braku nadziei, obniżonej samooceny, doświadczania poczucia winy i wstydu (Błaszczak 1997);
    • poczucie bezsilności, które jest zaprzeczeniem naturalnej ludzkiej potrzeby do wywierania wpływu na otoczenie i kontroli nad własnym życiem. Doświadczanie bezsilności może rodzić postawę rezygnacyjną, która prowadzić może nawet do zaprzestania dbałości o własny rozwój, zdrowie, a nawet życie (Błaszczak 1997);
    • wiktymizacja, czyli proces stawania się ofiarą, jest kolejnym niebezpiecznym dla prawidłowego rozwoju młodego człowieka skutkiem doświadczania przemocy szkolnej. Rodzenie się wewnętrznego przekonanie o tym, że zasługuje się na to, aby być bitym, poniżanym i wyśmiewanym zaburza, zniekształca nie tylko obraz siebie dziecka czy nastolatka, ale negatywnie wpływa na jakość jego życia również w wieku dorosłym.

    Skutków doświadczania przemocy szkolnej jest wiele i wiele z nich jest również ze sobą powiązanych. Nie wszystkie, nawet z tych wymienionych, pojawiają się zawsze i u wszystkich. Ważna jest indywidualna odporność każdego dziecka, intensywność i długość trwania zachowań przemocowych. Istotnie ważny jest również czynnik wsparcia społecznego, w tym wsparcia ze strony szkoły, ale jeszcze bardziej ze strony rodziców. Retorycznym wydaje się pytanie, na ile głębiej krzywdy doświadczają te dzieci, które doświadczają przemocy nie tylko w szkole, ale również w domu.

  2. Skutki dla sprawcy.

    Dla sprawców przemocy konsekwencją jest utrwalanie się sposobu agresywnych zachowań, obniżanie się poczucia odpowiedzialności za własne działania jako jedna z cech psychopatyzacji osobowości, skłonność do zachowań aspołecznych, łatwe wchodzenie w konflikty z prawem (Gąsior 2006).

    Bardzo często jednak konsekwencją wyrządzonej krzywdy jest również poczucie winy i związana z nim potrzeba przebaczenia otrzymanego od innych, od samego siebie i, w przypadku osób wierzących, również od Boga (Błaszczak 1997). Jeśli sprawca nie ma możliwości (z różnych powodów) doświadczenia przebaczenia, wówczas mogą się pojawić różnorodne psychologiczne mechanizmy obronne, których celem będzie zagłuszenie tej potrzeby. Jeśli potrzeba przebaczenia jest bardzo silna, brak jej zaspokojenia może prowadzić do różnych kryzysów, zachowań autodestruktywnych, a nawet zaburzeń psychicznych (Błaszczak 1997).

    W związku z wyrządzoną krzywdą może się również pojawić poczucie wstydu. Jednak nie wszyscy sprawcy reagują poczuciem winy lub wstydu. Dla niektórych skrzywdzenie drugiej osoby jest celem, którego osiągnięcie wiąże się z przeżyciem zadowolenia, satysfakcji, radości z osiągniętego sukcesu. Wzmacnia to ich samoocenę i poczucie wartości.

  3. Skutki dla świadków.

    Świadkowie przemocy, którzy nie potrafili się jej skutecznie przeciwstawić, często latami przechowują poczucie winy, niezadowolenie i pretensje do siebie, uczą się też bierności, bezradności i nie reagowania w trudnych sytuacjach.

    Towarzyszy im też lęk przed podzieleniem losu ofiary, mają poczucie bezradności i przekonanie, że nikt nie jest w stanie zatrzymać przemocy. Uczą się również obojętności, oswajają się z przemocą, a w konsekwencji uczą się braku odpowiedzialności (Gąsior 2006).


Literatura:

  1. 1. Błaszczak W. (1997). Zachowania autodestrukcyjne uwarunkowane nie przebaczoną krzywdą. W: Oleś P. (red.). Wybrane zagadnienia z psychologii osobowości. Lublin: TN KUL.
  2. 2. Brazelton T. B. (2012). Dzieci pełne złości. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  3. Gąsior K. (red.) (2006). Veto wobec przemocy, alkoholu i narkotyków. Materiały pomocnicze do zajęć. Kielce: ŚCPiE.
  4. Krukow P., Lipczyński A.. Agresor i ofiara z neurobiologicznej perspektywy. www.psychologia.edu
  5. Olweus D. (1998). Mobbing fala przemocy w szkole. Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski.
  6. Pospiszyl I. (1999). Razem przeciw przemocy. Warszawa: Wyd. Akad. „Żak”.
  7. Rumpf J. (2003). Krzyczeć, bić, niszczyć. Gdańsk: GWP.
  8. Węgrzynowska J., Milczarek A. Poradnik dla nauczyciela – jak pomóc dziecku – ofierze przemocy. www.przemocwszkole.org.pl
  9. www.dzieckokrzywdzone.pl
  10. www.szkolabezprzemocy.pl